كتابخانه مركزي بنياد ايران‌شناسي
جستجو
پيوندهاي مفيد

اين كتاب، ترجمه قسمتي از كتاب نزهه‌المشتاق في‌الاختراق الافاق اثر مشهور ابوعبدا... ادريسي، دانشمند مسلمان مغربيِ مقيم سيسيل است كه در اواخر قرن پنجم هجري (493 هـ.ق) در مراكش ديده به جهان گشود و در دهه‌هاي آخر قرن ششم هجري (560 هـ.ق) در پالرموي سيسيل چشم از جهان فروبست. ابوعبدا... ادريسي را همچون استخري، ابوحوقل، مقدسي و بيروني مي‌توان در رديف جفرافي‌دانان مؤثر و بنام جهان اسلام معرفي كرد كه كتابش (نزهه‌المشتاق) از جمله مهمترين آثار جغرافيايي جهان به شمار مي‌رود. اين كتاب از جمله آن كتاب‌هايي است كه ياد كرد قابل توجهي از ايران قرن‌هاي پنجم و ششم هجري‌قمري دارد كه تاكنون به فارسي ترجمه نشده و بنياد ايران‌شناسي آنچه را كه به طور كامل يا به نحوي از انحاء به ايران مربوط مي‌شود، در ترجمه اين اثر در اولويت قرار داده است تا فايده فوري‌تر و عام‌تري براي دانشجويان و محققان در بخش ايران بزرگ داشته باشد. نگارش كتاب نزهه‌المشتاق في‌الاختراق الافاق، پانزده سال به طول انجاميده و در شوال 548 هـ.ق/ ژانويه 1154 م، به زبان عربي اندلسي به پايان رسيده است؛ مقدمات انتقال دانش جغرافياي مسلمانان را به اروپا فراهم آورده و در شكل‌گيري جغرافياي جديد مؤثر بوده است. از آنجا كه استاد عبدالمحمد آيتي با ترجمه كتاب تاريخ اندلس و ديگر آثار عربي آشنايي كامل داشتند، ترجمه كتاب كه از روي چاپ ناشر عربي انجام شده، به استاد واگذار شد و اين موضوع از نقاط قوت اثر حاضر است. اهميت كتاب بنا بر گفته ناشر عربي آن بيش از يك كتاب جغرافياي طبيعي است، چرا كه يك كتاب جغرافياي انساني نيز هست و نكته‌هاي مهمي را هم از موضوعات مردم‌شناسي و احتمالاً جامعه‌شناسي دربردارد. به طوريكه در زمينه‌هاي ديگر اعم از جامعه، نظام، عقايد، تاريخ، ادبيات و... نيز كارآيي دارد و به خواننده شناخت مي‌دهد. ادريسي همچنين به جمع‌آوري و تنظيم صرف اطلاعات در بخش‌ها و فصل‌ها اكتفا نكرده؛ بلكه در كنار آن نگرش علمي و ذوق فطري سليم خود را نيز در نگارش كتاب دخالت داده است. وي همچنين در اين كتاب نقشه كروي كاملي از جهان ترسيم كرده و در اين كار ابتدا نقشه بطلميوس را تصحيح و آنگاه نقشه خود را براساس آن ترسيم كرده است. به علاوه در جمع‌آوري مطالب كتابش در اغلب موارد از گردشگران و تاجران يا به قول امروزي شاهدان عيني بهره جسته است. لذا در بسياري از موارد مي‌بينيم كه در لابه‌لاي متن كتاب به اين دسته از منابع اشاره مي‌كند، نظير: «يكي از گردشگران مورد اعتماد كه قريب به بيست سال در سودان به سر برده است، مي‌گويد...»، و البته تمام اين نوع منابع با مشاهدات عيني خود ادريسي و تجربياتش به عنوان يك گردشگر و جغرافي‌دان به خوبي درآميخته است. وي همچنين كتابش را براساس دريافت‌هاي بسياري از جغرافي‌دانان روزگار خويش به هفت اقليم تقسيم كرده و در هر اقليم مسائل مورد بحث را در ده بخش آورده است. مبناي تنظيم كتاب بر مكتب هفت اقليم استوار است و هر اقليم به ده بخش (جزء) تقسيم مي‌شود. در اصل كتاب به هفت فصل و هفتاد بخش تقسيم شده است. در كتاب حاضر، هر بخش و اقليم كه به طور مستقيم و يا غير مستقيم به ايران بزرگ، از ماوراءالنهر تا بين‌النهرين مربوط مي‌شود، انتخاب شده است. يازده نقشه نيز از نسخه خطي منحصر به‌فرد انس‌المهج و حدائق‌الفرج، اثر ديگر ادريسي، در انتهاي كتاب آمده است. بخش تعليقات نيز شامل اطلاعات سودمندي همچون بررسي و توصيف نقشه‌هاي ادريسي، تطبيق موقعيت‌هاي جغرافيايي كتاب با وضعيت كنوني و نمايه جغرافيايي دقيقي از متن كتاب است.

كتاب حاضر، دومين كتاب از مجموعه طرح پژوهشي «اماكن آييني و مذهبي ايران» است كه در بنياد ايران‌شناسي به صورت كار گروهي و ميان‌رشته‌اي، طي چند سال كار مستمر و براساس پژوهش‌هاي ميداني و كتابخانه‌اي گسترده به سرانجام رسيده است. در بررسي كتابخانه‌اي اين اثر، بيشتر كتاب‌ها، گزارش‌ها و تحقيقات مكتوب پيشين مربوط به تهران، در آن قسمت كه از مساجد سخن گفته‌اند و نيز مكتوباتي كه سراسر آن مربوط به مساجد هستند، مورد توجه و استخراج اطلاعات قرار گرفته‌ است. همچنين اين كتاب با بررسي ميداني و ارائه اطلاعات دقيق درباره مساجد ديرينه سال تهران، اين ميراث با ارزش، پرمعني، بلندنظرانه و هنرمندانه را به خوانندگان معرفي مي‌نمايد. در كتاب حاضر تعداد 132 مسجد در تهران، كه بالاي 80 سال قدمت دارند، مورد معرفي و بررسي قرار گرفته‌اند. آنچه در بررسي ميداني اين مساجد به آنها توجه شده، همه مسائلي را دربرمي‌گيرد كه مربوط به ساختار بنا و نيز فعاليت بنا مي‌شود. در نتيجه اصل ساختمان، نكته‌هاي خاص معماري بنا و تزئينات آن به طور عيني به معناي دقيق كلمه نه تنها مورد مشاهده بلكه مورد «معاينه» قرار گرفته‌اند. همچنين آنچه اين اثر را در ميان پژوهش‌هاي علوم انساني و اجتماعي متمايز مي‌سازد آن است كه پژوهشگران از تاريخچه بنا و سير تغييرات آن نيز نه تنها غافل نمانده‌اند كه اين بخش را به عنوان يكي از بخش‌هاي مهم كار مورد توجه قرار داده‌اند. وجه مورد توجه ديگر در اين اثر، حضور انساني و اجتماعي اصل بنا بوده است كه به عنوان يك امر اجتماعي، فرهنگي و درعين حال آييني و مذهبي بدان پرداخته ‌شده است. بر اين اساس، هر مسجد به عنوان يك موجود زنده و فعال نه تنها در بافت شهري قرار داده شده، بلكه در تار و پود زندگي اجتماعي، فرهنگي، عقيدتي و حتي سياسي و علمي (به لحاظ آنكه مسجد داراي مدرس و مدرسه بوده و يا همسايه مدرسه‌اي قرار داشته است) نيز جاي داده شده و به صورت چند وجهيِ درهم تنيده شده، مورد مطالعه قرار گرفته است. بر اين اساس، در اين اثر به شناسايي هر يك از مساجد شامل: نشاني، باني بنا و مديريت آنها اشاره شده و در چهار بخش به طور تفضيلي به معرفي مسجد مذكور پرداخته شده است، كه عبارتند از: 1. موقعيت مكاني مسجد؛ 2. تاريخچه: بناي اوليه مسجد و گزارشي از مرمت‌ها؛ 3. بناي كنوني و مشخصات آن؛ 4. ملاحظات و توضيحات تكميلي (شامل: بانيان، متوليان، معماران و هنرمندان، واعظان و مداحان و اهميت تاريخي مسجد).

از جمله نيازهاي مطالعات در حوزه خليج فارس، بررسي تحقيقات انجام شده از طرف سياحان و سياستمداران است كه در سالهاي مختلف در اين حوزه آثاري از خود بر جاي گذاشته‌اند. كتاب «وقايع‌نگاري خليج فارس»،‌ اثر ج. ج. لوريمر، با عنوان اصلي «The Gazetteer of The Persian Gulf, Oman and Centeral Arabia, Calcutta, India, 1915» است، كه به وقايع‌نگاري تاريخي، جغرافيايي،‌ اجتماعي و... كشورهاي حوزه خليج فارس مي‌پردازد. با عنايت به اين نياز بنياد ايران‌شناسي با گزينش بخش تاريخ ايران، اقدام به ترجمه اين اثر نمود. اين كتاب توسط استاد عبدالمحمد آيتي از متن عربي به فارسي و با نظارت و مقدمه جناب آقاي دكتر حبيبي ترجمه شده است. ترجمه كتاب با ديدگاهي ايران‌شناختي صورت پذيرفته و به همين علت نيز بخش مربوط به تاريخ ايران انتخاب شده است. كتاب «وقايع نگاري خليج فارس، بخش تاريخ ايران» بر اساس آنچه ناشر انگليسي آن نوشته است، شامل دو بخش است. بخش نخست دربرگيرنده «تاريخ خليج فارس و سرزمين‌ها و بلاد اطراف آن» و بخش دوم «معجم جغرافيايي منطقه» است. بخش اول كتاب شامل دو مبحث است: مبحث نخست شامل «تاريخ عمومي منطقه خليج فارس و منطقه عمان و ولايات عربي در ساحل غربي خليج فارس و بخش مركزي جزيرى‌العرب و عراق و عثماني، كه در واقع بخش عربي كتاب است» و مبحث دوم شامل «سه فصل خوزستان، تاريخ خليج فارس و جزاير آن و تاريخ مكران است، كه بايد بخش ايراني كتاب خوانده شود.» اين اثر ترجمه جزئي از قسمت تاريخي كتاب مربوط به ايران است. از جمله مباحث اين كتاب اوضاع داخلي ايران از دوره نادرشاه تا مظفرالدين‌شاه، روابط ايران با كشورهاي مختلف، قدرتهاي جهاني حاضر در خليج فارس و رقابت آنها بر سر خليج فارس، كمپاني‌هاي كشورهاي خارجي در خليج فارس، تجارت در خليج فارس، فرستادگان و سفارتها و گروه‌هاي ديگر مستقر در خليج فارس و... است. اين موضوعات هدف كشورهايي را كه در خليج فارس جولان مي‌داده‌اند را بهتر و بيشتر از وقايع نگاري مفرد روشن مي‌كند و مي‌تواند دست‌مايه پژوهش‌هاي چندگانه و رساله‌هاي متعددي باشد. شايان ذكر است، كتاب وقايع‌نگاري خليج‌فارس در دوازدهمين دوره جايزه «كتاب فصل»، كه اختصاص به آثار منتشر شده در فصل زمستان سال 1388 داشت، موفق به دريافت عنوان برگزيده در حوزه «تاريخ»، شاخه «ترجمه» شد

اين كتاب، سومين جلد از مجموعه طرح پژوهشي «سازمان‌هاي اداري و تقسيمات كشوري» بنياد ايران‌شناسي است كه همانند جلد نخست به بررسي قوانين ايران در حوزه تقسيمات كشوري، در سه دوره قانونگذاري 1286، 1316 و 1362 هـ.ش، مي‌پردازد و روند شكل‌گيري استان‌ها، شهرستان‌ها، بخش‌ها و دهستان‌ها و نيز تجميع روستاهاي كشور، ايجاد، انتزاع و الحاق و تغيير نام واحدهاي تقسيمات كشوري، در طول يكصد سال اخير، را بررسي مي‌نمايد. پژوهشگران در كتاب حاضر در 567 صفحه به بحث تفصيلي چهار استان خراسان جنوبي، خراسان رضوي، خراسان شمالي و خوزستان پرداخته‌اند و درباره هر يك از استان‌هاي مذكور، بر اساس آنچه در اسناد و مدارك آمده، به صورت شرح، جدول و نمودار و نقشه، مطالب را ارائه نموده‌اند. اين كتاب علاوه بر مطالب اين چهار استان، شامل مقدمه و بخش تمهيد است. مقدمه: شامل زيرساخت‌هاي جامعه‌شناختيِ نياز به پژوهش درباره تقسيمات كشوري و ضرورت‌هاي آن، روش پژوهش، شيوه تدوين، تحليل منابع، و نيز قسمتي از طرح سازمان‌هاي اداري و تقسيمات كشوري در بنياد ايران‌شناسي است. بخش تمهيد: در اين بخش اطلاعاتي درباره محتواي قوانين تقسيمات كشوري ارائه شده است. از جمله: قوانين مهم تقسيمات كشوري؛ بررسي كاستي‌هاي اين قوانين و برتري‌هاي آنها نسبت به يكديگر و نسبت به شرايط اجتماعي و تاريخي جامعه؛ بررسي كالبد و محتواي قوانين از 1286 تا 1385. اين بخش خواننده را با واژه‌ها، مفاهيم و اشاراتِ بخش‌هاي مختلف، نظير قانون 1286، قانون 1316، قانون 1362 و غيره، آشنا مي‌سازد و از تكرار برخي مطالب مشترك در هر بخش جلوگيري مي‌كند، و اشراف نسبت به كل ساختار تقسيمات كشوري را به لحاظ مفهومي ميسر مي‌نمايد. در اين قسمت همچنين محتواي كتاب‌هاي جغرافيايي مرتبط با تقسيمات كشوري، محتواي كلي سرشماري‌ها و ميزان بهره‌مندي آنها نسبت به ساير منابع مورد بررسي قرار گرفته است. جلد سوم از كتاب سرگذشت تقسيمات كشوري ايران شامل مطالب و مباحثي به شرح ذيل است: بهره نخست: توصيف مختصري از احكام و قوانين مربوط به تقسيمات كشوري از صد سال پيش تاكنون و بررسي محتواي آنها؛ بهره دوم: محتواي كلي تصويب‌نامه‌هاي هيئت دولت و بخش‌نامه‌ها و دستورالعمل‌هاي وزارت كشور در مورد تقسيمات كشوري؛ بهره سوم: تغييرات شكل يا محتواي تقسيمات كشوري به موجب قوانين يا ديگر مقررات. اين كتاب شامل بخش‌هاي دهم تا چهاردهم مشتمل بر استان‌هاي خراسان (بخش دهم)، خراسان جنوبي (بخش يازدهم)، خراسان رضوي (بخش دوازدهم)، خراسان شمالي (بخش سيزدهم) و خوزستان (بخش چهاردهم) است. اين اثر با در نظر گرفتن ريشه‌هاي تاريخي، اجتماعي، سياسي، جغرافيايي، ادبي و نيز استفاده از مطالعات و تخصص محققان گوناگون، با توجه به بين‌رشته‌اي بودن اثر حاضر، شكل گرفته است. همچنين با توجه به فراواني داده‌ها، اسناد و مدارك، دقت و كاوش بسيار در تنظيم و تدوين اين مجموعه‌ به كار رفته است.

اين كتاب، دومين جلد از مجموعه طرح پژوهشي «سازمانهاي اداري و تقسيمات كشوري» بنياد ايران‌شناسي است كه كار تأليف آن از سوي خانمها فاطمه فريدي‌مجيد و نجمه ملك‌پور و آقاي حشمت‌ا... سليمي و با مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي آقاي دكتر حسن حبيبي به انجام رسيده است. جلد اول از كتاب سرگذشت تقسيمات كشوري ايران به بخش‌هاي اول تا پنجم شامل آذربايجان (بخش اول)، آذربايجان شرقي (بخش دوم)، آذربايجان غربي (بخش سوم)، اردبيل (بخش چهارم) و اصفهان (بخش پنجم) پرداخت. ادامه آن در جلد دوم شامل بخش‌هاي ششم تا نهم در بردارنده ايلام (بخش ششم)، بوشهر (بخش هفتم)، تهران (بخش هشتم) و چهارمحال و بختياري (بخش نهم) است. اين كتاب نيز همانند جلد نخست به روند شكل‌گيري قوانين ايران در حوزه تقسيمات كشوري، در سه دوره قانونگذاري 1286، 1316و 1362هـ.ش، مي‌پردازد و چگونگي شكل‌گيري استان‌ها، شهرستان‌ها، بخش‌ها و دهستان‌ها و نيز تجميع روستاهاي كشور، ايجاد، انتزاع و الحاق و تغيير نام واحدهاي تقسيمات كشوري، در طول يكصد سال اخير، را بررسي مي‌نمايد. جلد دوم از كتاب «سرگذشت تقسيمات كشوري ايران» در 279 صفحه، به بحث تفصيلي چهار استان ايلام، بوشهر، تهران و چهارمحال و بختياري اختصاص يافته، كه درباره هر يك آنچه در اسناد و مدارك مختلف قابل ذكر و توجه بوده، به صورت شرح، جدول، نمودار و نقشه ارائه گرديده است. جلدهاي بعدي اين مجموعه عظيم در دست چاپ و تهيه است. از اين مجموعه جلد سوم مشتمل بر سرگذشت تقسيمات كشوري استان‌هاي خراسان جنوبي، خراسان رضوي، خراسان شمالي و خوزستان در روزهاي آتي و جلدهاي چهارم و پنجم مشتمل بر سرگذشت تقسيمات كشوري استان‌هاي سمنان، سيستان و بلوچستان،‌ زنجان، فارس و... به زودي از سوي بنياد ايران‌شناسي منتشر خواهند شد.

اين كتاب، نخستين جلد از مجموعه طرح پژوهشي «سازمانهاي اداري و تقسيمات كشوري» بنياد ايران‌شناسي است كه كار تأليف آن از سوي خانم فاطمه فريدي‌مجيد، با همكاري خانمها فاطمه دفتري و نجمه ملك‌پور، و مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي آن نيز توسط دكتر حسن حبيبي به انجام رسيده است. كتاب حاضر، روند شكل‌گيري قوانين ايران در حوزه تقسيمات كشوري را، در سه دوره قانونگذاري 1286، 1316و 1362هـ.ش، بررسي مي‌كند و به چگونگي شكل‌گيري استان‌ها، شهرستان‌ها، بخش‌ها و دهستان‌ها و نيز تجميع روستاهاي كشور، ايجاد، انتزاع و الحاق و تغيير نام واحدهاي تقسيمات كشوري، در طول يكصد سال اخير، مي‌پردازد. دكتر حسن حبيبي در بخشي از مقدمه و تمهيد اين كتاب چنين بيان مي‌دارد: «كتاب حاضر سرگذشت به نسبت مفصل تقسيمات كشوري را از صد سال پيش تا پايان سال 1385 هـ.ش گزارش مي‌كند و ماجراهاي تكوين و تحول ايالات و ولايات و سپس استان‌ها و شهرستان‌ها و قسمتهاي جزيي‌تر را با شرح كافي بيان مي‌دارد. روشن است كه اين سرگذشت مشحون از اطلاعات و داده‌هاي فراوان و اصطلاحات و عناوين گوناگون است.» دكتر حبيبي در بخش ديگري از مقدمه مي‌افزايد: «تقسيمات كشوري در ايران يعني تقسيم كشور به ايالات، ولايات و استان‌ها و شهرستان‌ها و ...، سابقه طولاني از عهد باستان دارد. برآمدن هر نظام سياسي همراه با ايجاد سازمانهاي اداري و سياسي خاصي بوده است و اين امر از دوران ماد و هخامنشي و تقسيم ايران به شهرها و ساتراپي‌ها تا پس از اسلام كه سازمان ولايات و ايالت به مرور در ايران شكل گرفت و گستره سترگ ايران به بخش‌هاي مختلفي تقسيم شد، با فراز و نشيب‌هايي پي گرفته شده است.» در اين مقدمه، به بررسي استان‌هاي سي‌گانه در سي بخش در جلدهاي مختلف كتاب سرگذشت تقسيمات كشوري ايران اشاره شده است. سپس تمهيد كتاب، (در 13 صفحهA3 )، با هدف مطرح ساختن اطلاعات زيربنايي و آماده‌سازي خواننده به استفاده بهينه از داده‌هاي كتاب آمده و طي آن يادآوري شده كه در اين كتاب مطالب و مباحث زير بدون ايجاز مخل و اطناب محل مطرح شده است: بهره‌ اول: توصيف مختصري از احكام و قوانين مربوط به تقسيمات كشوري؛ بهره دوم: محتواي كلي تصويب‌نامه‌هاي دولت و بخش‌نامه‌هاي وزارت كشور در مورد تقسيمات كشوري؛ بهره سوم: تغييرات شكل تقسيمات كشوري به موجب قوانين و مقررات ديگر. در اين بخش كليه قوانين و تقسيمات كشوري با بررسي ويژگي‌ها و كاستي‌ها و از آن جمله متن آخرين قانون حاكم بر تقسيمات كشوري يعني «قانون تعاريف و ضوابط تقسيمات كشوري 1362» و نيز تصويب‌نامه‌ها و دستورالعملهاي وزارت كشور بعد از 1362 ارائه شده است. از آن پس در حدود 400 صفحه از جلد اول كتاب، به بحث تفصيلي چهار استان آذربايجان‌شرقي، آذربايجان‌غربي، اردبيل و اصفهان اختصاص يافته، كه درباره هر يك بر اساس مقدمه و تمهيد پيش‌گفته، آنچه در اسناد و مدارك مختلف قابل ذكر و توجه بوده، به صورت شرح، جدول، نمودار و نقشه ارائه گرديده است: آذربايجان از 1285 تا 1337 هـ.ش، 57 صفحه؛ بخش اول: آذربايجان‌شرقي، 120 صفحه؛ بخش دوم: آذربايجان‌غربي، 56 صفحه؛ بخش سوم: اردبيل، 20 صفحه؛ بخش چهارم: اصفهان، 146 صفحه. شايان ذكر است، منابع اصلي مطالعات كتاب بر محور قوانين و مقررات مجلس شوراي ملي و مجلس شوراي اسلامي، مصوبات هئيت دولت، شوراي عالي انقلاب فرهنگي، دستورات نخست‌وزيران، رؤساي جمهور و... و همچنين اسناد، مدارك و منابع مكتوب خصوصاً از سالهاي 1280 تا 1316 هـ.ش استوار بوده و ‌خواننده با مطالعه اين كتاب، بدون نياز به جستجوي دراز دامن در منابع، به ميزان وسيع به تغيير و تحولات ايران در حوزه تقسيمات كشوري پي برده و با روند شكل‌گيري استان‌ها، شهرستان‌ها، بخش‌ها، دهستان‌ها و...، خصوصاً در طول يكصد سال اخير، آشنا مي‌شود. در پايان لازم به يادآوري است، جلد دوم اين مجموعه شامل بررسي استان‌هاي ايلام، بوشهر، تهران و چهارمحال ‌و بختياري تا اواخر سال جاري (1388) و ساير مجلدات اين مجموعه در مدت زمان مشخص به عرصه مطالعاتي كشور ارائه خواهد شد.

كتاب وصف خليج فارس در نقشه‌هاي تاريخي، به عنوان نخستين اثر از طرح پژوهشي «مجموعه اسناد و مدارك خليج ‌‌فارس»، پژوهشي است كه كار تأليف آن از سوي آقايان محمدحسن گنجي، محمدباقر وثوقي، جواد صفي‌نژاد، اميرهوشنگ انوري و خانم فاطمه فريدي‌مجيد، همراه با مقدمه، تدوين و بازبيني آقاي دكتر حسن حبيبي به انجام رسيده است. در اين كتاب سعي بر آن شده تا، بر پايه اسناد جغرافيايي مشهور، مسلم و مستند، برگي ديگر بر حقايق خليج فارس گشوده شود و واقعيتي كه بر تمامي نقشه‌هاي اصلي «خليج فارس» رفته، دگر بار و همراه با توضيحات و نكته‌هاي تاريخي و جغرافيايي شايسته تأمل، به فرهيختگان و صاحبنظران عرضه شود. كتاب وصف خليج فارس در نقشه‌هاي تاريخي در سه بخش به بررسي نقشه‌هاي متعدد و گزينش‌شده در ارتباط با موضوع خليج فارس مي‌پردازد: بخش اول: «مكتبهاي نقشه‌نگاري حوزه‌هاي اسلامي و اروپايي و برخي از مشخصات آنها»، بخش دوم: «نقشه‌ها و توصيف آنها» و بخش سوم: «پيوست‌ها». در بخش اول به نقشه‌نگاري حوزه اسلامي شامل مكتبهاي عراقي و بلخي پرداخته ‌شده است. همچنين مكتبهاي هفت كشور ايراني، هفت اقليم يوناني، بلخي، نجيب بكران و مكه مركزي نيز در اين بخش معرفي شده و در ادامه به معرفي جغرافيدانان و نقشه‌نگاران حوزه اسلامي پرداخته شده است. معرفي و بررسي نقشه‌نگاري حوزه اروپايي از جمله مكتبهاي بطلميوسي، نقشه‌نگاري ايتاليايي، نقشه‌نگاري هلندي، نقشه‌نگاري آلماني، نقشه‌نگاري فرانسوي و... نيز از ديگر موضوعات اين بخش است. بخش دوم نيز به نقشه‌هاي دوران اسلامي و اروپايي اختصاص دارد. بخش پيوست‌ها شامل دو فصل «نگاهي دوباره به چند نقشه» و «فهرست‌ها» است كه به معرفي چند نقشه جالب توجه مي‌پردازد و فهرست‌هايي با عنوان نام نقشه‌نگاران، موضوعات، نقشه‌ها و... را جهت دسترسي آسان به مطالب كتاب ارائه مي‌دهد. همچنين پاره‌اي توضيحات تكميلي در اين بخش ارائه شده كه خواننده را در درك بهتر نقشه‌ها ياري مي‌رساند. لازم به يادآوري است، كتاب وصف خليج فارس در نقشه‌هاي تاريخي در چهارمين دوره جايزه كتاب فصل، در بخش «تاريخ و جغرافيا» شاخه «تأليف»، به عنوان يكي از كتاب‌هاي برتر منتشر شده در فصل زمستان سال 1386 معرفي شد و مورد تقدير قرار گرفت. همچنين اين كتاب در دومين جشنواره بين‌المللي فارابي كه دي‌ماه سال 1387 برگزار شد، موفق به كسب رتبه نخست در گروه تاريخ، جغرافيا و باستان‌شناسي، با كسب امتياز كم‌سابقه‌ 188 از 190، شد. مؤلفان كتاب وصف خليج فارس در نقشه‌هاي تاريخي نيز در نخستين جشنواره ملي «نوآوري و شكوفايي» كه از 13 تا 15 بهمن‌ماه سال 1387 برگزار شد، به سبب طرح پژوهشي «وصف خليج فارس در نقشه‌هاي تاريخي»، به عنوان برگزيده در بخش «دانشمندان حوزه و دانشگاه» معرفي شده و مورد تقدير قرار گرفتند.

اين كتاب، نخستين جلد از مجموعه طرح پژوهشي «اماكن مذهبي ايران» است كه در معاونت پژوهشي بنياد ايران‌شناسي، به صورت كار گروهي و موضوع ميان‌رشته‌اي، به سرانجام رسيده است. كتاب امامزاده‌ها و تربت برخي از پاكان و نيكان بنا دارد با بررسي ميداني و ارائه اطلاعات دقيق درباره امامزاده‌ها و بقاع متبركه ايران، اين ميراثهاي ديني و فرهنگي ارزشمند ايران‌زمين را معرفي كند. در نخستين جلد از اين مجموعه، 118 امامزاده و بقعه برخي از پاكان و نيكان از تهران، شميرانات و شهرري معرفي و بررسي شده است. در آغاز هر يك از بقاع، به طور خلاصه معرفي شده‌اند، آنگاه به نشاني، باني و مديريت آن اشاره شده و سرانجام به‌ طور تفصيلي در چهار بخش شامل: 1. موقعيت بقعه؛ 2. تاريخچه بقعه (الف- نام و نشان صاحب بقعه، ب- سابقه بنا و حدود و ثغور آن)؛ 3. محوطه و معماري كنوني بقعه؛ 4. توضيحات تكميلي و ملاحظات (شامل: زائران، نذورات، موقوفات، مراسم، دفن‌شدگان، بانيان و هنرمندان، متوليان و خادمان) پرداخته شده است. در پايان نيز از راويان محلي كه در شناسايي بقعه ياري‌گر پژوهشگران اين اثر بوده‌اند، ياد ‌شده است. كتاب امامزاده‌ها و تربت برخي از پاكان و نيكان كار گروهي از كارشناسان رشته‌هاي معماري، هنر، ادبيات، تاريخ، باستان‌شناسي، جغرافيا، جامعه‌شناسي، گرافيك، علوم كامپيوتر و همچنين علوم ديني است و در قطع سلطاني بزرگ، در 520 صفحه رنگي و مصور، وارد عرصه كتاب ايران شده است. شايان ذكر است، اين كتاب طي چند سال كار مستمر و مشتمل بر مراحل پژوهش‌هاي ميداني و كتابخانه‌اي گسترده به انجام رسيده و نمونه موفق يك كار گروهي در ايران است. از همين‌رو، اين كتاب در دهمين دوره جايزه كتاب فصل (ويژه آثار به چاپ رسيده در تابستان سال 1388)، برگزيده بخش «دين» در شاخه (كليات اسلام) شد. لازم به يادآوري است، بررسي امامزاده‌ها و تربت برخي از پاكان و نيكان ساير شهرستان‌هاي استان تهران و نيز ساير استان‌ها و شهرستان‌هاي كشور به طور همزمان در دست تهيه، آماده‌سازي و چاپ است. همچنين در اين مجموعه پژوهشي اطلاعات مربوط به اماكن آييني تهران نيز تهيه شده و از همين مجموعه جلد نخست از كتاب مساجد ايران با عنوان مساجد ديرينه سال تهران آخرين مراحل چاپ را سپري مي‌كند و به زودي روانه بازار كتاب كشور خواهد شد.

اين كتاب حاصل تحقيق و تدوين آقايان دكتر حسن حبيبي و دكتر محمدباقر وثوقي است، كه به بررسي تاريخي- سياسي اسناد بندرعباس در يك فاصله زماني حدوداً صدساله پرداخته است. از ويژگي‌هاي بارز اين كتاب مي‌توان به گردآوري حدود 400 سند بندرعباسي كه در طول مدت قابل ملاحظه‌اي با جستجو در مدارك و مآخذ گوناگون تهيه شده است، اشاره كرد. اين كتاب شامل يك مقدمه و پنج بخش است. در مقدمه آن كه به قلم آقاي دكتر حسن حبيبي نگارش يافته، درباره بخش‌هاي مختلف كتاب به طور اجمال سخن به ميان آمده و شيوه تدوين اين اثر معرفي ‌شده است. در بخش اول كتاب، به وضعيت بندرعباس در دوره شاه‌ عباس اول، تجارت خليج‌فارس و حوزه اقيانوس هند، زمينه‌هاي افول و ركود بندرعباس، وضعيت بندرعبارس در دوره‌ نادرشاه، جنگ قدرت در بندرعباس در اين دوره و رقابت بندرعباس و مسقط پرداخته ‌شده است. در بخش دوم، وضعيت بندرعباس در دوره قاجاريه بررسي شده و شيوه‌هاي جديد استعماري انگليس در اين حوزه، چگونگي شكل‌گيري آل‌سعود و توسعه قدرت سلاطين مسقط در بندرعباس، گمركات بندرعباس و... مورد بازكاوي قرار ‌گرفته است. بخش سوم كتاب نيز به بررسي اسناد بندرعباسي از منظر زباني، ادبي، روابط خارجي و... و بخش چهارم به فهرست توصيفي و متن اسناد مربوط به اين حوزه پرداخته است. در پايان نيز پيوستي تكميلي از شرح حال افراد، اصطلاحات و مفاهيم مربوط به خليج فارس، نقشه كاروانسراهاي مسير بندرعباسي- شيراز و... آورده شده است.

اين كتاب پژوهشي است گسترده، جامع و روشمند درباره خليج فارس در مطبوعات فارسي‌زبان كه حوزه‌هاي گوناگون سياسي، اقتصادي و اجتماعي مربوط به خليج فارس را به تفكيك مورد بررسي قرار مي‌دهد و از سوي آقاي اميرهوشنگ انوري، با بررسي و نظارت آقاي دكتر حسن حبيبي به انجام رسيده است. در مقدمه كتاب، تحولات خليج فارس از ابتداي عصر ناصري تا پايان دوره رضاشاه و جايگاه مطبوعات در مطالعات خليج فارس مورد بررسي قرار گرفته و درباره نقش اطلاع‌رساني روزنامه حبل‌المتين، مطبوعات بومي و مطبوعات چاپ خارج از ايران، چاپ آلمان و چاپ تهران درباره خليج فارس سخن به ميان آمده است. همچنين در اين بخش به اهداف و ضرورت تأليف كتاب و چگونگي انتخاب اطلاعات آن اشاره شده است. اين كتاب شامل چهار بخش است. بخش اول، به مباحث سياسي از جمله اهميت و ثروت خليج فارس، روابط بين‌الملل و خليج فارس، استعمار در خليج فارس و... پرداخته است. بخش دوم، به مباحث اقتصادي اختصاص دارد كه موضوعاتي چون تجارت و دريانوردي در خليج فارس، ماليه و گمرك در كرانه‌ها و جزاير ايراني خليج فارس، قاچاق در خليج فارس و... را در بر‌گرفته است. در بخش سوم نيز به مباحثي چون تاريخ و جغرافياي خليج فارس، رفاه و آموزش عمومي در خليج فارس، ويژگي‌هاي اجتماعي مردم خليج فارس و... پرداخته شده است. بخش چهارم نيز شامل توضيحات تكميلي درباره‌ برخي مفاهيم، نام روزنامه‌ها،‌ افراد و قبايل،‌ رويدادهاي مهم، تشكيلات، سازمانها، نشريات و... است. همچنين فهرست‌هاي موضوعي بندرعباس، بندرلنگه، بندر بوشهر و... در اين بخش قرار دارد.

اين كتاب با پيشگفتاري درباره اهميت خليج فارس در زمينه مطالعات جغرافيايي، تاريخي، سياسي، اجتماعي، روابط بين‌الملل و... آغاز شده است. بخش مقدمه به بررسي موقعيت جغرافيايي خليج فارس، چگونگي شكل‌گيري آن و موقعيت آن در دوران زمين‌شناسي و... اختصاص دارد. اين بخش همچنين به روش بررسي تحولات خليج فارس، وضعيت پژوهش‌هاي ايرانيان درباره خليج فارس، علت كاستي مطالعات ايراني و غير ايراني درباره اين حوزه و ويژگي‌ مقالات مندرج در كتاب اختصاص يافته است. كتاب خليج فارس در نگاه ايرانيان شامل 14 مقاله از پژوهشگران برجسته حوزه خليج فارس از جمله آقايان احمد اقتداري، سعيد نفيسي، محمدجواد مشكور، يوسف مجيد‌زاده، محمدابراهيم باستاني پاريزي و... است كه نام، جغرافياي تاريخي، اسناد مربوط به خليج فارس، تاريخچه كاوشهاي باستان‌شناسي در اين حوزه، موقعيت خليج فارس در دوره‌هاي تاريخي، تجارت و سفرهاي دريايي خليج فارس، كشورهاي حوزه خليج فارس و... را مورد بررسي قرار داه‌اند.

اين كتاب كه به اهتمام آقاي اميرهوشنگ انوري به زيور طبع آراسته شده، با هدف آگاه‌سازي نظام‌مند از پژوهش‌هاي غير ايرانيان درباره خليج فارس تدوين شده و شامل 14 مقاله از پژوهشگران غير ايراني و ايرانيان خارج از كشور از جمله ژوزه مانوئل گارسيا، ويلم فلور، ديويد وايتهاوس، جان هانسمن و... است كه موضوعاتي چون اسامي خليج فارس در منابع پرتغالي، نيروي دريايي ايران در خليج فارس در قرن هجدهم، تجارت خليج فارس در دوره باستان، خليج فارس در اسناد تاريخي، مناطق باستاني خليج فارس، اوضاع سياسي اين حوزه و جزيره سيراف و... را مورد بررسي قرار مي‌دهد. در اين ميان، چهار مقاله به بررسي پيشينه تاريخي سيراف، اقتصاد شكوفاي اين جزيره، راه‌هاي ارتباطي آن، كشاورزي سيراف و افول آن مي‌پردازند و اهميت اين جزيره‌ تاريخي را نشان مي‌دهند.

اين كتاب، كتابشناسي از كتاب‌هايي است كه خارجيان به زبانهاي غير از فارسي و عربي در مورد ايران و اسلام تأليف يا ترجمه كرده‌اند؛ كتابشناسي مذكور شامل آثار فارسي و عربي نمي‌شود. شمار عنوانهاي مجموعه حاضر در هريك از زبانها به ترتيب زير است: 7882 عنوان کتاب به زبان انگليسي، 3027 عنوان کتاب به زبان روسي، 2279 عنوان کتاب به زبان فرانسه، 770 عنوان کتاب به زبان آلماني و 20 عنوان کتاب به زبانهاي ديگر است. همچنين در راستاي تسريع در بازيابي مدخل‌ها نيز هشت نمايه موضوعي و نمايه‌هايي براساس زبان آثار تدارك ديده ‌شده‌اند، كه در مجموع نمايه‌هاي تدوين‌شده بر اساس زبان آثار به 22 هزار و 180 شناسه مي‌رسد. در اين مجموعه فهرست آثار ايران‌شناسي و اسلام‌شناسي تا سال‌ 1384 درج شده كه قرار است آثار ديگر نيز در مجلدهاي بعدي فهرست شوند. به علاوه سفرنامه‌هايي كه در مجموعه ايران‌شناسي و اسلام‌شناسي كتابخانه ملي وجود دارند نيز در آينده به اين مجموعه افزوده خواهند شد. كتابشناسي ايران‌شناسي و اسلام‌شناسي به آثار گوناگوني همچون «سفرنامه سِرآنتوني شرلي» كه در سال 1613 ميلادي در لندن منتشر شده، و يا «سفرنامه پيترو دلا واله» كه در سال 1662 ميلادي در فرانسه به چاپ رسيده و يا ترجمه‌اي آلماني از قرآن كريم اثر «تئودور آرنولد» كه در سال 1746 منتشرشده، اشاره كرده است.

بنياد ايرانشناسي پس از چاپ كتاب وصف خليجفارس در نقشه‌هاي تاريخي، با درك اهميت جايگاه نقشه‌هاي تاريخي در شناختن مكان‌هاي جغرافيايي ايران، كتابي ديگر با عنوان وصف ايران و مناطق آن دربرخي از نقشه‌هاي دوره اسلامي به سرانجام رسانده است. براي فراهم آوردن اين كتاب ابتدا تمامي نقشه‌هاي اسلامي بررسي شدند و از ميان آنها نقشه‌هايي كه داراي وضوح بيشتر و اطلاعات مفيدتري بودند انتخاب و توصيف شدند. همچنين تمامي كتاب‌ها و متون جغرافيايي اسلامي كه درباره ايران و مناطق آن داراي مطالبي بودند مطالعه و در توصيف نقشه‌ها از آنها استفاده شد. در اين تحقيق ابتدا نقشه‌هاي جهان، سپس قسمت ايران از نقشه‌هاي جهان و پس از آن نقشه‌هاي مناطق ايران توصيف شده‌اند.

به منظور تسهيل در تشخيص نامهاي جغرافيايي بر روي نقشه‌ها، ابتدا اصل هر نقشه، سپس رو گرفتي از آن آمده است و روي هر نام جغرافيايي يك شماره در رو گرفت نقشه معين شده و در ذيل نقشه‌ها مكان‌ها با شماره‌ها آمده است.

به طور كلي كتاب علاوه بر يك مقدمه نسبتاً مفصل داراي چهار بخش است. بخش اول به شرح حال نقشه نگاران پرداخته است، بخش دوم به موضوع شكل ورنگ در نقشه‌هاي اسلامي اختصاص دارد، بخش سوم كه قسمت اصل كتاب است داراي سه فصل نقشه‌هاي جهان، نقشه‌هاي ايران مستخرج از نقشه‌هاي جهان، نقشه‌هاي مناطق تقسيم شده است، در پايان هر فصل و بهره نيز ميان نقشه‌هاي همان فصل يا بهره، مقايسهاي تطبيقي انجام شده است، در بخش چهارم كتاب پارهاي از اصلاحات و مفاهيم موجود در نقشه‌ها توضيح داده شده است. در اين بخش شهرهايي كه از ميان رفته‌اند يا تغيير نام داده‌اند نيز شرح داده شده‌اند. جدول‌هاي اين بخش به خواننده در يافتن مطلب مورد نظر او كمك ميكند. اين كتاب با يك نمايه مفصل به پايان مي‌رسد. اين كتاب منبع مهمي در مطالعات تاريخي، جغرافيايي و اجتماعي و هنري و به طور كلي تحقيقات جغرافياي تاريخي و مباحث ايرانشناسي به حساب مي‌آيد.

جلد چهارم سرگذشت تقسيمات كشوري به روند شكل‌گيري قوانين ايران در حوزه تقسيمات كشوري را، در سه دوره قانونگذاري 1286، 1316، 1362هـ.ش، در استان‌هاي زنجان، سمنان، سيستان و بلوچستان و فارس پرداخته است. و شكل‌گيري شهرستان‌ها، بخش‌ها ، دهستان‌ها و نيز تجميع روستاها، ايجاد، انتزاع و الحاق و تغيير نام واحدهاي تقسيمات كشوري اين چهار استان، را در طول يكصد سال اخير، بيان مي دارد. اين جلد علاوه بر بخش مقدمه و تمهيد شامل چهار بخش مشتمل بر استان‌هاي قزوين(بخش نوزدهم)، قم (بخش بيستم)، كردستان (بخش بيست ويكم)، و كرمان (بخش بيست ودوم) است.

اين كتاب پنجمين جلد از مجموعه طرح پژوهشي بنياد ايران‌شناسي تحت عنوان «سازمانهاي اداري و تقسيمات كشوري» است.

كتاب حاضر، روند شكل‌گيري قوانين ايران در حوزه تقسيمات كشوري را، در سه دوره قانون‌گذاري 1286، 1316و 1362هـ.ش، در استان‌هاي قزوين، قم، كردستان و كرمان بررسي كرده و به شكل‌گيري شهرستان‌ها، بخش‌ها ، دهستان‌ها و نيز تجميع روستاها، ايجاد، انتزاع و الحاق و تغيير نام واحدهاي تقسيمات كشوري اين چهار استان، در طول يكصد سال اخير، پرداخته است.

اين كتاب ششمين جلد از مجموعه طرح پژوهشي «سازمان‌هاي اداري و تقسيمات كشوري» بنياد ايران‌‌شناسي است و پژوهش گروهي است به سرپرستي خانم فاطمه فريدي مجيد و مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي آن نيز توسط دكتر حسن حبيبي به انجام رسيده است.

كتاب حاضر، روند شكل‌گيري قوانين ايران در حوزه تقسيمات كشوري را، در سه دوره قانونگذاري 1286، 1316و 1362هـ.ش، بررسي مي‌كند و به چگونگي شكل‌گيري پنج استان كرمانشاه، كهگيلويه و بويراحمد، گلستان، گيلان و لرستان وشهرستان‌ها، بخش‌ها ، دهستان‌ها و نيز تجميع روستاها، ايجاد، انتزاع و الحاق و تغيير نام واحدهاي تقسيمات كشوري اين استان‌ها، در طول يكصد سال اخير، مي‌پردازد.

پژوهشگران در كتاب حاضر در 447 صفحه علاوه بر بحث تفصيلي پنج استان درباره هر يك از استان‌هاي مذكور، بر اساس آنچه در اسناد و مدارك آمده، به صورت شرح، جدول و نمودار و نقشه، مطالب را ارائه نموده‌اند.

اين جلد علاوه بر بخش مقدمه و تمهيد شامل پنج بخش مشتمل بر استان‌هاي كرمانشاه (بخش بيست‌و‌سوم)، كهگيلويه و بويراحمد (بخش بيست‌وچهارم)، گلستان (بخش بيست‌وپنجم)، گيلان (بخش بيست‌وششم) و لرستان (بخش بيست‌وهفتم) است. اين مجموعه به لحاظ مطالعاتي و تحقيقاتي، جزئي‌ترين و دقيق‌ترين اطلاعاتي را كه يك محقق براي پژوهش در حيطه جغرافياي سياسي از يكصد سال پيش تا كنون نياز دارد به صحيح‌ترين و موثق‌ترين شكل در اختيار او مي‌گذارد، و نشان‌دهنده گستردگي كار و عمق مسائل و مباحث مربوط به تحولات و تغييرات تقسيمات كشوري ايران است.

شهر و شهرهايي كه در كتاب شهرهاي ايرانشهر از آنها نام برده شده است، آن سان كه بايد و شايد حتي به طور مختصر اما مفيد، برايمان شناخته شده نيستند. در زمان ما جمعي اندك از فرهيختگان و دانشوران به معرفي شهر خود و يا شهري پرداخته‌اند كه به جهتي از جهات بدان علاقه داشته‌اند و كتاب‌هاي به نسبت حجيم را در معرفي آنها عرضه كرده‌اند.

در گذشته نيز جغرافيدانان و مورخان نام شهرهايي را كه شايد ديگر نباشند ثبت كرده‌اند و تا حدودي از اخبار و آثار آنها ياد نموده‌اند، در زمان ما دائرة المعارف‌ها و دانشنامه‌ها نيز در صدد برآمده‌اند كه شهرها را معرفي كنند اما هيچكدام از اينها آن گونه كه ما در نظر داريم هدف ما را تأمين نمي‌كنند. شك نيست كه شهرهايي كه از آنها ياد ميشود، يكسان نيستند و گزارش همه آنها نمي‌تواند از هر جهت مفصل باشد. آنچه اهميت دارد و بايد در نظر گرفت آن است كه تمامي شهرها از يك طرح واحد پيروي كنند. در اين طرح هر جا كه شهري، موضوعي براي گفتن نداشت جايش را به موضوع بعدي مي‌دهد و شهر بزرگي كه همه جنبه‌ها را دارد، لاجرم به همه آنها مي‌پردازد و قد و قواره‌اي بزرگتر و سنگين‌تر به خود مي‌گيرد.

در جلد اول كتاب شهرهاي ايرانشهر به مسائل و مباحث زير در خصوص 117 شهر كه اسامي آن از آبادان شروع و به ايواوغلي خاتمه پيدا مي‌كند پرداخته شده است .

شهر و شهرهايي كه در كتاب شهرهاي ايرانشهر از آنها نام برده شده است، آن سان كه بايد و شايد حتي به طور مختصر اما مفيد، برايمان شناخته شده نيستند. در زمان ما جمعي اندك از فرهيختگان و دانشوران به معرفي شهر خود و يا شهري پرداخته‌اند كه به جهتي از جهات بدان علاقه داشته‌اند و كتاب‌هاي به نسبت حجيم را در معرفي آنها عرضه كرده‌اند.

در گذشته نيز جغرافيدانان و مورخان نام شهرهايي را كه شايد ديگر نباشند ثبت كرده‌اند و تا حدودي از اخبار و آثار آنها ياد نموده‌اند، در زمان ما دائرة المعارف‌ها و دانشنامه‌ها نيز در صدد برآمده‌اند كه شهرها را معرفي كنند اما هيچكدام از اينها آن گونه كه ما در نظر داريم هدف ما را تأمين نمي‌كنند. شك نيست كه شهرهايي كه از آنها ياد ميشود، يكسان نيستند و گزارش همه آنها نمي‌تواند از هر جهت مفصل باشد. آنچه اهميت دارد و بايد در نظر گرفت آن است كه تمامي شهرها از يك طرح واحد پيروي كنند. در اين طرح هر جا كه شهري، موضوعي براي گفتن نداشت جايش را به موضوع بعدي مي‌دهد و شهر بزرگي كه همه جنبه‌ها را دارد، لاجرم به همه آنها مي‌پردازد و قد و قواره‌اي بزرگتر و سنگين‌تر به خود مي‌گيرد.

در جلد دوم كتاب شهرهاي ايرانشهر به يكصد و چهارده شهر پرداخته شده كه اسامي آن از باباحيدر شروع و به پيشين خاتمه پيدا مي كند.

شهر و شهرهايي كه در كتاب شهرهاي ايرانشهر از آنها نام برده شده است، آن سان كه بايد و شايد حتي به طور مختصر اما مفيد، برايمان شناخته شده نيستند. در زمان ما جمعي اندك از فرهيختگان و دانشوران به معرفي شهر خود و يا شهري پرداخته‌اند كه به جهتي از جهات بدان علاقه داشته‌اند و كتاب‌هاي به نسبت حجيمي را در معرفي آنها عرضه كرده‌اند.

در گذشته نيز جغرافيدانان و مورخان نام شهرهايي را كه شايد ديگر نباشند ثبت كرده‌اند و تا حدودي از اخبار و آثار آنها ياد نموده‌اند، در زمان ما دائرة المعارف‌ها و دانشنامه‌ها نيز در صدد برآمده‌اند كه شهرها را معرفي كنند اما هيچكدام از اينها آن گونه كه ما در نظر داريم هدف ما را تأمين نمي‌كنند. شك نيست كه شهرهايي كه از آنها ياد ميشود، يكسان نيستند و گزارش همه آنها نمي‌تواند از هر جهت مفصل باشد. آنچه اهميت دارد و بايد در نظر گرفت آن است كه تمامي شهرها از يك طرح واحد پيروي كنند. در اين طرح هر جا كه شهري، موضوعي براي گفتن نداشت جايش را به موضوع بعدي مي‌دهد و شهر بزرگي كه همه جنبه‌ها را دارد، لاجرم به همه آنها مي‌پردازد و قد و قواره‌اي بزرگتر و سنگين‌تر به خود مي‌گيرد.

در جلد سوم كتاب شهرهاي ايرانشهر به مسائل شهرها كه اسامي آن از تازه آباد شروع و به حويق خاتمه پيدا مي‌كند، پرداخته شده است .

شهر و شهرهايي كه در كتاب شهرهاي ايران‌شهر از آنها نام برده شده است، آن سان كه بايد و شايد حتي به طور مختصر اما مفيد، برايمان شناخته شده نيستند. در زمان ما جمعي اندك از فرهيختگان و دانشوران به معرفي شهر خود و يا شهري پرداخته‌اند كه به جهتي از جهات بدان علاقه داشته‌اند و كتاب‌هاي به نسبت حجيم را در معرفي آنها عرضه كرده‌اند.

در گذشته نيز جغرافي‌دانان و مورخان نام شهرهايي را كه شايد ديگر نباشند ثبت كرده‌اند و تا حدودي از اخبار و آثار آنها ياد نموده‌اند، در زمان ما دائره‌المعارف‌ها و دانشنامه‌ها نيز در صدد برآمده‌اند كه شهرها را معرفي كنند اما هيچ‌كدام از اينها آن گونه كه ما در نظر داريم هدف ما را تأمين نمي‌كنند. شك نيست كه شهرهايي كه از آنها ياد مي‌شود، يكسان نيستند و گزارش همه آنها نمي‌تواند از هر جهت مفصل باشد. آنچه اهميت دارد و بايد در نظر گرفت آن است كه تمامي شهرها از يك طرح واحد پيروي كنند. در اين طرح هر جا كه شهري، موضوعي براي گفتن نداشت جايش را به موضوع بعدي مي‌دهد و شهر بزرگي كه همه جنبه‌ها را دارد، لاجرم به همه آنها مي‌پردازد و قد و قواره‌اي بزرگ‌تر و سنگين‌تر به خود مي‌گيرد.

.در جلد چهارم كتاب شهرهاي ايران‌شهر به مسائل و مباحث زير در خصوص 93 شهر كه اسامي آن از خارك شروع و به ديهوك خاتمه پيدا مي‌كند پرداخته شده است

شهر و شهرهايي كه در كتاب شهرهاي ايران‌شهر از آنها نام برده شده است، آن سان كه بايد و شايد حتي به طور مختصر اما مفيد، برايمان شناخته شده نيستند. در زمان ما جمعي اندك از فرهيختگان و دانشوران به معرفي شهر خود و يا شهري پرداخته‌اند كه به جهتي از جهات بدان علاقه داشته‌اند و كتاب‌هاي به نسبت حجيم را در معرفي آنها عرضه داشته‌اند. در گذشته نيز جغرافي‌دانان و مورخان نام شهرهايي را كه شايد ديگر نباشند ثبت كرده‌ و تا حدودي از اخبار و آثار آنها ياد نموده‌اند، در زمان ما دائره‌المعارف‌ها و دانشنامه‌ها نيز در صدد برآمده‌اند كه شهرها را معرفي كنند اما هيچ‌كدام از اينها آن گونه كه ما در نظر داريم هدف ما را تأمين نمي‌كنند. براين اساس، طرح موضوع كتاب شهرهاي ايران‌شهر با نگاهي دگرگونه به مسائل شهري و با هدف شناساندن شهرهاي ايران از قديم الايام تاكنون و به صورت جامع الاطراف و در عين حال به طور خلاصه در هريك از مقوله‌هاي فرهنگي، اجتماعي، ‌تاريخي، جغرافيايي،‌ صنعتي و اقتصادي و .... صورت پذيرفته است. شك نيست كه شهرهايي كه از آنها ياد مي‌شود، يكسان نيستند و گزارش همه آنها نمي‌تواند از هر جهت مفصل باشد. آنچه اهميت دارد و بايد در نظر گرفت آن است كه تمامي شهرها از يك طرح واحد پيروي كنند. در اين طرح هر جا كه شهري، موضوعي براي گفتن نداشت جايش را به موضوع بعدي مي‌دهد و شهر بزرگي كه همه جنبه‌ها را دارد، لاجرم به همه آنها مي‌پردازد و قد و قواره‌اي بزرگ‌تر و سنگين‌تر به خود مي‌گيرد.

در جلد پنجم كتاب شهرهاي ايران‌شهر به مسائل و مباحث زير در خصوص 72 شهر كه اسامي آن به ترتيب الفبايي از رابر شروع و به زيرآب خاتمه پيدا مي‌كند پرداخته شده است .

شهرهايي كه در كتاب شهرهاي ايران‌شهر از آنها نام برده شده است، آن سان كه بايد و شايد حتي به طور مختصر اما مفيد، برايمان شناخته شده نيستند. در زمان ما جمعي اندك از فرهيختگان و دانشوران به معرفي شهر خود و يا شهري پرداخته‌اند كه به جهتي از جهات بدان علاقه داشته‌اند و كتاب‌هاي به نسبت حجيم در معرفي آنها عرضه كرده‌اند.

در گذشته نيز جغرافي‌دانان و مؤرخان نام شهرهايي را كه شايد ديگر نباشند ثبت كرده‌اند و تا حدودي از اخبار و آثار آنها ياد نموده‌اند، در زمان ما دائره‌المعارف‌ها و دانشنامه‌ها نيز در صدد برآمده‌اند كه شهرها را معرفي كنند اما هيچ‌كدام از اين‌ها آن‌گونه كه ما در نظر داريم هدف ما را تأمين نمي‌كنند.

براين اساس، طرح موضوع كتاب شهرهاي ايران‌شهر با نگاهي دگرگونه به مسائل شهري و با هدف شناساندن شهرهاي ايران به صورت جامع‌الاطراف و در عين حال به طور خلاصه در هريك از مقوله‌هاي زير: موقعيت، طبيعت، تاريخ كهن، مسائل جامعه‌شناختي، اقتصاد و مشاغل، تعليم و تربيت، بهداشت و درمان، ارتباطات، مراكز آئيني و آثار تاريخي دانشمندان پذيرفته است. شك نيست كه شهرهايي كه از آنها ياد مي‌شود، يكسان نيستند و گزارش همه آنها نمي‌تواند از هر جهت مفصل باشد. آنچه اهميت دارد و بايد در نظر گرفت آن است كه در معرفي تمامي شهرها از يك طرح واحد پيروي شده است.

در جلد ششم نيز، همچون جلدهاي قبلي به ترتيب الفبايي 78 شهر كه اسامي آن از ساري شروع و به سيه‌رود ختم مي‌شود، از منظر اين قسم مباحث بررسي شده است .

بنياد ايرانشناسي پس از چاپ كتاب مساجد ديرينه سال شهر تهران، با توجه به اهميت مساجد در ابعاد معماري، مذهبي و مردم شناسي ادامه آن را در استان تهران به سرانجام رسانده است. در اين كتاب 103 مسجد در شهرستان هاي تهران، دماوند، ري ، شميرانات، فيروزكوه و ورامين مورد بررسي قرار گرفته است.

در اين تحقيق مساجد تاريخي ( تقريبا بالاي هفتاد سال) توصيف و معرفي شده‌اند. مهمترين ويژگي اين كتاب پژوهش همزمان كتابخانه‌اي و ميداني است.در ابتداي كتاب نشاني مساجد به تفكيك شهرستان ها آمده است. بعد از مقدمه كتاب، مساجد هر شهرستان در نقشه كنوني آن منطقه با شماره جايابي شده اند.

در بخش دوم كتاب، با عنوان سرگذشت مساجد ديرينه سال استان تهران، هر مسجد از نظر (1) موقعيت جغرافيايي ،(2) تاريخچه، (3)بناي كنوني و(4) ملاحظات و توضيحات تكميلي مورد بررسي قرار گرفته است.

در پايان كتاب نيز در قسمت پيوست ها سه جدول مربوط به اطلاعات نام هاي ديگر مساجد، نشاني و قدمت مساجد و نامهاي بانيان و معماران و...و آيات و سوره هاي قرآني در كتيبه هاي مساجد درج شده است.جدول‌هاي اين بخش به خواننده در يافتن مطلب مورد نظر او كمك ميكند.

بازار بزرگ تبريز، همزاد با خود تبريز است و تاريخ سكونت در آن به استناد كشفيات پيرامون مسجد كبود به سه هزار سال قبل مي‌رسد. نوشته‌هاي مورخان و جهانگردان از ماركوپولو تا زمان حاضر نيز شاهدي از رونق بازار تبريز در ادوار گذشته بوده است.

با مرور اجمالي به نقشه‌هاي تاريخي شهر تبريز مي‌توان به وضوح دريافت با توجه به محدوده وسيع بازار تاريخي تبريز، اين بازار در گذشته‌هاي دور و نزديك كاركردي فرامنطقه‌اي و بين‌المللي داشته است. بررسي كاركردهاي بازار تبريز و مطالعه قابليت‌ها و توان اقتصادي و تجاري آن در گذشته مستلزم پژوهش مفصل و دقيق است.

اين بازار با بيش از يكصد و بيست فضاي تجاري اعم از سرا،‌ تيمچه، دالان در راسته به عنوان بزرگترين سازه آجري بهم پيوسته در جهان شناخته مي‌شود.

با اين كه بازار بزرگ تبريز به عنوان يكي از بازارهاي سنتي و قديمي ايران و به عنوان ميراث جهاني توسط يونسكو به ثبت رسيده است و همواره يكي از عناصر اصلي زندگي شهر تبريز از گذشته تاكنون به شمار مي‌رود، تاكنون اطلاعات كافي براي فهم و تحليل آن در اختيار محققان قرار داده نشده است.

در اين طرح به بررسي و مطالعه سه ركن اصلي بازار تبريز – وجه كالبدي، سازمان اقتصادي و نيروي انساني بازار- پرداخته شده است.

كتاب كه با كلياتي درباره هدف، موضوع و قلمرو تحقيق آغاز شده است، هشت بخش دارد كه هر كدام داراي چند فصل و بهره است: عناصر اقتصادي شكل‌دهنده بازار بزرگ تبريز، تك‌نگاري‌هاي بازار تبريز، ويژگي‌هاي سازمان اقتصادي بازار، نيروي انساني بازار تبريز، كاركردهاي بازار تبريز، نقشه‌هاي پهنه‌بندي مشاغل و اماكن بازار و بازارچه‌هاي پيراموني بازار تبريز و در انتها، بخش پيوست كه در پنج فصل به موضوعات متنوعي در خصوص بازار تبريز پرداخته شده است.

در تدوين اين اثر علاوه بر عكس‌هايي از بازار تبريز و بازارچه‌هاي پيراموني آن، از اسناد قديمي تجاري و وقفي، نقشه ، جداول و نمودارهاي رنگي نيز استفاده شده است.

اين پژوهش با همكاري مشترك بخش پژوهش و شعبه بنياد ايران‌شناسي آذربايجان شرقي زير نظر دكتر حسن حبيبي در سال 1389 شروع و در سال 1392 به اتمام رسيد. كتاب بازار بزرگ تبريز و بازارچه‌هاي پيراموني آن در دويست سال اخير در سال 1392 توسط انتشارات بنياد‌ايران‌شناسي در 1000 نسخه به چاپ رسيده است.

«اماكن آئيني» عنوان طرحي پژوهشي در بنياد ايرانشناسي است كه در بخشي از فعاليت و هدف خود، بررسي بر روي بناهاي آرامگاهي و مكان‌هاي زيارتي تقدس يافته را در دستور دارد. استان‌هاي تهران و البرز و آذربايجان شرقي، هر يك عنوان كتاب‌هايي در اين حوزه را در بنياد به خود اختصاص دارند و چهارمين كتاب، پژوهش شماري از مقبره هاي استان سيستان و بلوچستان ارائه مي‌نمايد.

تمامي بقاع استان شناسايي و فهرستبرداري شدند و در مجموع 93 بنا و مزار و مكان بررسي شدند. بنا به همان سنت سه كتاب پيشين، هر زيارتگاه از وجوه جغرافيايي، تاريخي، اعتقادي، معماري، جامعه شناختي و مردمشناسي بررسي و در نسخه پژوهش يك مطالعه بين رشته‌اي درباره هر مزار به دست داده شده است.

مراحل تحقيق به واسطه پيوستگي شيعه و سني در استان نيازمند پژوهش عميقتر و توجه به ظرفيت‌ها و حساسيت‌هاي موجود بود. اين مهم، با به كارگيري محققان بومي و مراجعه و استفاده از نظرهاي علماي هر دو مذهب و كارشناسان پيموده شد. طبيعي مينمود تأكيد و تكيه كتاب بر برجستهنمايي روي مؤلفه‌هاي مقوم همدلي و همگرايي در استان استوار شود. هر چند براي تكميل كار دشوارهايي نيز پيشرو بود. محروميت، دوري بقاع از يكديگر كه گاه در استان پهناور سيستان و بلوچستان به 1200 كيلومتر بالغ ميگرديد، توجه به حساسيت‌هاي مذهبي، فقدان پژوهش‌هاي جامع و اطلاعات نظاميافته و ... بخشي از آنها بودند.

كتاب با دو بخش از يكديگر تمايز مي يابد بخش اصلي كه در آن 92 بقعه با سرفصلهاي زير تدوين يافته‌اند: موقعيت دسترسي، تاريخچه شامل تاريخچه بنا؛ معماري؛ ملاحظات و توضيحات تكميلي.

فصل اول موقعيت جغرافيايي محله يا روستايي را كه بقعه در آن واقع است تشريح مي‌نمايد و قرار گرفتگي زيارتگاه را نسبت به محيط پيرامون نمينماياند. فصل دوم تاريخچه زندگي و احياناً آثار فرد مدفون و پيشينه سازه و محوطه را به دست مي‌دهد. فصل سوم به توصيف دقيق و فني معماري مي‌پردازد؛ و با پلان‌ها و عكس‌هاي موجود در كتاب متن را جان ميبخشد . فصل چهارم، شامل مطالب مربوط به باورها و اعتقادها، آداب و رسوم و كاركردهاي اجتماي و اقتصادي بقعه و ويژگي‌هاي جامعه شناختي و مردمشناسي آن است.

بخش ديگر كتاب پيوست‌هاست كه با ارائه فهرست‌هاي گوناگون نه تنها دسترسي خواننده را به مقصود مورد نظر وي به سهولت ميسر ميگرداند، بلكه، اطلاعات درج شده در كتاب‌ها را به صورت انسجام يافته و منظم ارائه مي‌نمايد.

كتاب شماري از زيارتگاه‌هاي استان آذربايجان شرقي بخشي قابل توجه از طرحي است كه در باب بررسي مراكز آئيني كشور تهيه شده است. بنياد ايرانشناسي به همراهي بنياد ايرانشناسي شعبه استان آذربايجان شرقي اقدام به شناسايي، معرفي و توصيف اين بقاع و زيارتگاه‌ها كرده است. در اين شناسايي تعداد 319 بقعه، زيارتگاه و مزار در استان آذربايجانشرقي بررسي و معرفي شده‌اند. شهرستان‌هايي كه بقعه‌هايشان در اين كتاب آمده‌اند عبارتند از: آذرشهر، اسكو، اهر، بستاناباد، بناب، تبريز، جلفا، چاراويماق، سراب، شبستر، عجب شير، كليبر، مراغه، مرند، ملكان، ميانه، ورزقان، هريس و هشترود. بررسي ويژگي‌هاي مكان قرارگيري بقاع، تاريخچه بقعه و مرمت‌هاي آن، محوطه و معماري بناي بقعه و نيز در نظرگرفتن تاريخ شفاهي اعم از چگونگي برگزاري مراسم و آداب و رسوم، چگونگي اداره بقعه، معرفي معماران، نقاشان و هنرمندان دركنار متوليان، خادمان از گذشته تا كنون و .... از ويژگي‌هاي منحصر به فرد اين اثر است.

كتاب با يك مقدمه دو بهره‌اي آغاز و به سه بخش اصلي تقسيم ميشود. بخش اول، با عنوان زيارتگاه‌ها مطالب اصلي كتاب را در بر مي‌گيرد و به توصيف مزارها و بقاع در 4 فصل به ترتيب زير مي‌پردازد: زيارتگاه‌هاي مشهور به امامزاده، زيارتگاه‌هاي مشهور به پير، اماكن مشهور به زيارتگاه، مزار شماري از دانشوران صاحب نام

بخش دوم با عنوان شمار ديگري از زيارتگاه‌ها همانند بخش اول به داراي چهار فصل به شرح زير است: زيارتگاه‌هاي مشهور به امامزاده‌ها ، زيارتگاه‌هاي مشهور به اجاقها ، زيارتگاه‌هاي مشهور به پيرها ، اماكن مشهور به زيارتگاه‌ها

بخش سوم شامل پيوست‌ها و داراي دو فصل است. پيوست‌ها در بردارنده جدول نام‌ها، نشاني‌ها، هنرمندان، متوليان و بقاع ثبت شده در فهرست ميراث فرهنگي و .... است. دو فصل موجود در اين بخش نيز به ترتيب به ارائه مطالبي در خصوص اماكن ديگر زيارتي و يك رشته فهرست در خصوص نام و نشان زيارتگاه‌ها، قدمت تحقيقي يا تقريبي بنا و... مي‌پردازد.

از جمله گفتني‌ها درباره اين اثر، ارائه گزارشهايي از آرامگاه‌هاي برخي از بزرگان ادب، دانش و عرفان ايران زمين از جمله شيخ شهابالدين اهري، شيخ محمود شبستري، اوحدي مراغهاي، خواجه محمد خوشنام و .... است.

بنياد ايرانشناسي در فروردين 1390 جشنواره عكس با موضوع ايران برگزار كرد. در اين جشنواره نه هزار عكس از سراسر كشور به رقابت نشستند و از آن ميان 182 عكس توسط داوران انتخاب و به 32 عكس جايزه داده شد.

كتاب مجموعه عكسهاي برگزيده نخستين جشنواره عكس بنياد ايرانشناسي ، 182 عكس برگزيده را در سه بخش اقليم و جغرافيا، فرهنگ و مردم، هنر ومعماري به تصوير كشيده است.

كتاب در يك نگاه زيباييهاي طبيعت، فرهنگ و هنر ايران را در معرض ديده بيننده قرار مي‌دهد.

بقعه‌ها، مرقدها و مزارهاي پاكان و نيكان از آن جهت که مکان مناسبي براي انجام آداب و مناسک مذهبي يا برآوردن نيازهاي معنوي مردم و ابراز ارادت آنان به اهل بيت بوده، توانسته‌اند در بين مردم از نوعي مقبوليت عمومي برخوردار شوند و جايگاه ويژه‌اي يابند. بر اين اساس، شهرهاي زيادي به دليل وجود آنها شکل گرفته، مراکز فرهنگي و علمي در کنار آنها داير شده و بازارها رونق يافته است.

بسياري از آرامگاه‌هاي بزرگ و كوچك علاوه بر آنكه زيارتگاه‌اند، محل هنرنمايي هنرمندان در انواع و اقسام رشته‌هاي هنرياند. به ويژه آنكه احترام وصف ناپذير زائران و بانيان تزئين زيارتگاه‌ها نسبت به صاحب مزار سبب شده تا شاهد اوج اعتلاي هنرهايي نظير آينهكاري، خاتمسازي، ساختن ضريح، كتيبه نويسي و خوشنويسي در اين اماكن باشيم.

كتاب شماري از بقعه‌ها، مرقدها و مزارهاي استان‌هاي تهران و البرز بخشي از طرح بررسي مراكز آئيني كشور و حاصل پژوهش گروهي بنياد ايرانشناسي است كه در سال 1389 در دو جلد به چاپ رسيده است. در جلد اول كتاب 110 بقعه، مرقد و مزار در شهرستان‌هاي اسلامشهر، پاكدشت، دماوند، رباطكريم، ساوجبلاغ و شهرري به صورت اطلاعات ميداني و كتابخانه‌اي بررسي شده‌اند كه حاصل كار يادگاري است ارزشمند در زمينه پژوهش‌هاي گروهي علوم انساني.

در بررسي ميداني كه يكي از بخش‌هاي مهم كار بوده است، هر يك از بقعه‌ها و مزارها با دقت تمام مورد مشاهده و بررسي واقع شده‌اند. وجه ديگر حضور انساني و اجتماعي اصل بنا بوده است كه بايد به عنوان يك امر اجتماعي، فرهنگي و در عين حال آئيني و مذهبي و نيز تاريخي و اجتماعي بدان پرداخته ميشد و چنين شده است.

كتاب با گلبانگ آشنايي كه شامل مقدمه و توضيحي بر روش پژوهش و چگونگي تدوين است، آغاز شده و در ادامه به دو بخش اصلي تقسيم شده است: بخش اول معرفي و توصيف بقعه‌ها، مرقدها و مزارها، و در برگيرنده متن اصلي درباره مطالب مربوط به آنها با يك روش هماهنگ در هر جلد است و بخش دوم پيوست‌ها است كه خود به چهار قسمت شرححال برخي از بزرگان و نامآوران؛ فهرست‌ها؛ واژهنامه و كتابنامه تقسيم شده است.

جلد دوم كتاب شماري از بقعه‌ها، مرقدها و مزارهاي استان‌هاي تهران و البرز نيز در سال 1389 به چاپ رسيده است. در اين جلد نيز 114 بقعه، مرقد و مزار در شهرستان‌هاي شهريار، فيروزكوه، كرج، نظرآباد و ورامين با روش كتاب‌هاي پيشين طرح اماكن آييني و مذهبي بنياد ايرانشناسي تحقيق و تدوين شده است.

اين كتاب نيز با گلبانگ آشنايي كه شامل مقدمه و توضيحي بر روش پژوهش و چگونگي آغاز شده و در ادامه به دو بخش اصلي تقسيم شده است:

بخش اول معرفي و توصيف بقعه‌ها، مرقدها و مزارها، و در برگيرنده متن اصلي درباره مطالب مربوط به آنها با يك روش هماهنگ در هر جلد است.

بخش دوم پيوست‌ها است كه خود به چهار قسمت شرح‌حال برخي از بزرگان و نام‌آوران؛ فهرست‌ها؛ واژه‌نامه و كتاب‌نامه تقسيم شده است.

كتاب حاضر، نخستين اثر از مجموعه بازارهاي ايران است كه در بنياد ايرانشناسي و زير نظر آقاي دكتر حسن حبيبي، تاًليف و تدوين شده است. كتاب سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچه‌هاي پيراموني آن در دويست سال اخيرماحصل بخشي از فعاليتهاي چندين ساله گروه بازار در بنياد ايرانشناسي است. با توجه به عمر دويست ساله پايتختي تهران و دگرگوني‌هاي گسترده معاصر و تأثير آنها بر سرگذشت بازار، برخي از مهمترين موضوعات مربوط به بازار بزرگ تهران و بازارچه‌هاي پيراموني آن، بازارهاي تجريش و حضرت عبدالعظيم (ع) از ابتداي دوره قاجار تاكنون، در اين كتاب مورد بررسي قرار گرفته است. در اين اثر تلاش شده با پژوهشي جامع و بهره گيري از روش‌هاي كتابخانه‌اي و ميداني، كالبد بازار از وجوه گوناگون تاريخي، جغرافيايي و اقتصادي مانند موقعيت گروه‌هاي شغلي و كاربري‌هاي اماكن مورد بررسي قرار گيرند.

در اين اثر كالبدهاي اصلي و فرعي بازار و عناصر اين كالبد به طور مبسوط مورد بحث و بررسي قرار گرفته‌اند. اين كالبد سازمان اقتصادي، اجتماعي و نيروي انساني را در خود جاي داده و به شكل مطلوب در آورده است.

. كتاب «سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچه‌هاي پيراموني آن در دويست سال اخير» در هشت بخش مفصل و هر بخش به چند فصل و بهره تقسيم شده است. در اين اثر علاوه بر بازار بزرگ تهران و بازارچه‌هاي آن، بازار تجريش و بازار شهر ري مورد بررسي و مطالعه قرار گرفته‌اند.بخش‌هاي مختلف كتاب عبارتند از: بخش اول: كالبدهاي اصلي و فرعي بازار بزرگ تهران و عناصر آن؛ بخش دوم: سازمان اقتصادي بازار بزرگ تهران؛ بخش سوم: نظام صنفي بازار بزرگ تهران؛ بخش چهارم: تك‌نگاري‌ها؛ بخش پنجم: نقشه‌هاي پهنه‌بندي مشاغل در بازار بزرگ تهران؛ بخش ششم: بازار تجريش؛ بخش هفتم: بازار حضرت عبدالعظيم (ع)؛ بخش هشتم: پيوست‌ها ؛ اين بخش فصول متعددي شامل آمار و فهرست مشاغل، بناهاي وقفي، گاهشمار حوادث و وقايع بازار، اسناد بازار و نيز قوانين و مقررات مربوط به بازرگاني در ايران را در برگرفته است.

بررسي بازار يزد و بازارچه‌هاي پيراموني آن، همچنين بازار بزرگ تبريز و بازارچه‌هاي پيراموني آن در دويست سال اخير از جمله برنامه‌هاي پژوهشي بنياد ايران شناسي است كه به زودي منتشر خواهد شد

بازار سنتي يزد كه موضوع بحث اين كتاب (دومين اثر از مجموعة بازارهاي ايران) است از بازارهاي عمده در شهرهاي كهن ايران است كه با دارابودن برخي ويژگي‌هاي مشترك با ديگر بازارها از جمله در برداشتن عناصر پايه‌اي مسجد جامع، راسته و ...، برخورداري از نظام مكان‌يابي عناصر كالبدي، وجود نظام سامان‌دهي مشاغل و حرف، تأثيرگذاري در تكوين و شكل‌پذيري بافت كالبدي شهر موقعيت شاخصي را در بين ديگر بازارهاي مركز ايران دارد. قرار گرفتن اين بازار در اقليم گرم و خشك دشت مركزي ايران ويژگي‌هاي منحصر به فردي را به اين بازار داده است. از جمله نياز به جريان يافتن هوا در فضاي گرم بازار سبب شده راسته ها معمولاً داراي طاق بلند و گنبدي شكل با مصالح آجر يا خشت و داراي منافذ بزرگي به منظور تهوية هوا و تسريع در جابجايي هوا و كاهش دما و تأمين نور كافي باشد.

با وجود قدمت زياد بازار يزد تاكنون كمتر كار پژوهشي در اين حوزه صورت گرفته است. لذا بنياد ايران‌شناسي در طرح «بازارهاي ايران»، بازار يزد را در اولويت پژوهش قرار داد.

در اين طرح به بررسي و مطالعه سه ركن اصلي بازار يزد - وجه كالبدي، سازمان اقتصادي و نيروي انساني بازار - پرداخته شده است. كتاب داراي هشت بخش به شرح زير است:

كالبدهاي اصلي و فرعي بازار يزد و عناصر آن، تك‌نگاري‌ها كه به وصف بيش از چهل مكان تجاري – تاريخي را با هدف معرفي ارزشمندترين عناصر كالبدي بازار يزد توصيف مي‌كند؛ سازمان اقتصادي و اجتماعي و نيروي انساني بازار يزد كه به موضوع استمرار نظام اقتصادي و اجتماعي كهن بازار در روزگار كنوني پرداخته است؛ نظام صنفي بازار يزد با بررسي وضعيت ديروز و امروز پنج صنف از اصناف قديمي در حال زوال و فعال در بازار يزد، نقشه‌هاي پهنه‌بندي مشاغل بازار؛ توصيفي از وضعيت ديروز و امروز بازارچه‌هاي پيراموني بازار يزد؛ و پيوست‌ها.

در تدوين اين اثر علاوه بر عكس‌هايي از بازار يزد، از اسناد قديمي تجاري نيز استفاده شده است. اين اثر با همكاري مشترك بخش پژوهش و شعبة بنياد ايران‌شناسي يزد زير نظر دكتر حسن حبيبي در سال 1389 شروع و در سال 1391به اتمام رسيد. كتاب بازار يزد در سال 1391در 500 نسخه توسط انتشارات بنياد ايران‌شناسي در تهران به چاپ رسيده است.

كتاب بناي بنياد گزارشي از چند و چون بناي بنياد ايران‌شناسي است كه به همت كارشناسان آگاه تدوين شده است و گزارشگر آن است كه اين بنا را مي‌توان به عنوان بنايي فرهنگي پذيرفت و ثبت كرد.

اطلاعات اين كتاب توسط سازمان ميراث فرهنگي تهيه و براساس آن بناي بنياد در دفتر آثار تاريخي – فرهنگي و طبيعي ثبت شده است.

در اين كتاب موقعيت طبيعي بنياد، موقعيت مكاني ، سوابق پژوهشي، ويژگي‌هاي خاص آن و همچنين شرح وضعيت موجود بنا و آسيب‌هاي وارده بر آن به همراه تصاوير، نقشه‌هاي مرتبط و پيوست‌هايي كه مشتمل بر صورت‌جلسه شوراي ثبت، نامه ابلاغ به مالك و ... درج گرديده است.

بناي بنياد ايران‌شناسي در سال 1390 در فهرست آثار ملي ايران ثبت شد و بنياد ايران‌شناسي گزارش ميراث‌فرهنگي را در سال 1391 با چند دخل و تصرف كوچك كه در ابتداي كتاب يادآوري شده است، به چاپ رساند.

كتاب مساجد ديرينه سال استان آذربايجان غربي پژوهشي گروهي است با طرح، مقدمه، و بررسي و تدوين نهايي دكتر حسن حبيبي راجع به گذشته و حال مساجد ديرينه سال استان آذربايجان غربي كه به همت پژوهشگران بومي آن سامان در بنياد ايران‌شناسي شعبة آذربايجان غربي در سال 1389-1391 صورت گرفته و در سال 1392 به چاپ رسيده است.

اين كتاب تحقيقي جامع راجع به 72 مساجد قديمي با قدمتي بالاي 70سال در شهرستانهاي اروميه و اشنويه و بوكان و تكاب و خوي و سردشت و سلماس و سيه‌چشمه و ماكو و مهاباد و مياندوآب و نقده است. كتاب در سه بخش مقدمه و مساجد ديرينه سال و پيوست ‌ها تدوين شده است.



جهت دريافت اطلاعات بيشتر در اين خصوص، با شماره روابط عمومي بنياد ايران‌شناسي ( 88608812-021) تماس حاصل فرماييد.